Hướng dẫn toàn diện về BTCFi: Bitcoin DeFi, Staking, Lợi tức (Yield), BRC-20 và Ordinals

Hoa Kỳ đã phê duyệt các quỹ Bitcoin ETF giao ngay vào năm 2024. Mặc dù điều này giúp các nhà đầu tư tổ chức dễ dàng tiếp cận BTC thông qua hạ tầng sàn giao dịch truyền thống hơn, nhưng tài sản này phần lớn vẫn mang tính “thụ động” và được các nhà đầu tư xem như "vàng kỹ thuật số". Nói một cách đơn giản, người ta chủ yếu mua và nắm giữ (HODL) thay vì đưa nó vào vận hành thực tế trong chính hệ sinh thái gốc của nó.

Dữ liệu từ Glassnode đã chứng minh điều này: hiện nay, có tới 13 triệu BTC đang nằm bất động trong các ví và ví lạnh. Con số này chiếm 65% tổng cung của một mạng lưới có mức vốn hóa vượt quá 1.000 tỷ USD. Rốt cuộc, tài sản kỹ thuật số giá trị nhất trong lịch sử lại đang bị “đóng băng” thay vì tạo ra tiện ích kinh tế thực sự trong hệ sinh thái của chính mình.

Nguồn cung kém thanh khoản của Bitcoin hiện ở mức 13 triệu BTC. Nguồn: glassnode.com

Trong nhiều năm, cách tiếp cận này của cả giới đầu tư truyền thống lẫn nhà đầu tư tiền mã hóa hoàn toàn không gặp trở ngại gì. Nhưng khi ngày càng có nhiều token mang tính "tiện ích" như ETH, SOL, HYPE... xuất hiện, những người nắm giữ bắt đầu tìm kiếm các phương thức sinh lời từ việc lưu trữ BTC. Đó là khởi nguồn cho làn sóng BTCFi, còn được gọi là BitcoinFi hay Bitcoin DeFi. Làn sóng này đã biến Bitcoin từ một công cụ lưu trữ giá trị đơn thuần thành lớp nền tảng cho tài chính phi tập trung, mở khóa một nguồn thanh khoản khổng lồ chưa từng có cho thị trường.

Bài viết này sẽ phân tích chi tiết BTCFi là gì, khám phá các công nghệ giúp hiện thực hóa DeFi trên mạng lưới Bitcoin, đồng thời chỉ ra những nơi BTC đang được đưa vào vận hành. Chúng ta cũng sẽ tìm hiểu sâu về Ordinals, BRC-20, Runes, cầu nối Bitcoin (Bitcoin Bridge) và sự khác biệt cốt lõi giữa BTC gốc (native) và BTC được bọc (wrapped BTC).

Bitcoin DeFi là gì? Giải thích chi tiết về BTCFi

Bitcoin DeFi, hay BTCFi, là tập hợp các giao thức và ứng dụng sử dụng BTC hoặc cơ sở hạ tầng của Bitcoin cho các hoạt động tài chính phi tập trung.

Tài chính phi tập trung trên Bitcoin bao gồm:

• Vay và cho vay thế chấp bằng BTC;
• Tạo lợi tức (yield generation);
• Staking và restaking thông qua các mạng lưới bên thứ ba;
• Giao dịch phi tập trung (DEX);
• Phát hành stablecoin và các loại tài sản khác.

Theo nghĩa thông thường, BTCFi không phải là một blockchain độc lập, một tiêu chuẩn kỹ thuật hay một dự án đơn lẻ nào đó, cho dù có một số dự án cụ thể lấy tên này. Thay vào đó, nó đóng vai trò là thuật ngữ chung chỉ toàn bộ cơ sở hạ tầng tài chính được xây dựng xung quanh Bitcoin.

Lĩnh vực này bao gồm các ứng dụng trên lớp cơ sở (Layer 1) của Bitcoin, các mạng lưới Layer 2 và sidechain, cùng với các cầu nối và giao thức đưa BTC lên các blockchain khác. Việc ứng dụng Bitcoin vào DeFi có thể bao gồm các thao tác với BTC gốc cũng như các phiên bản token hóa hoặc wrapped của nó.

Theo dữ liệu từ DeFiLlama tính đến tháng 7 năm 2026, TVL của Bitcoin đạt khoảng 4,3 tỷ USD, trong đó Babylon dẫn đầu với khoảng 3,37 tỷ USD. Để so sánh, TVL của Ethereum đang ở mức 41 tỷ USD.

Biểu đồ TVL của Bitcoin. Nguồn: defillama.com

Bên cạnh đó, cũng cần lưu ý đến các token thuộc danh mục BTCFi. Tổng vốn hóa thị trường của các token này đang ở mức khoảng 590 triệu USD, trong khi khối lượng giao dịch trong 24 giờ đạt khoảng 274 triệu USD.

Hệ sinh thái BTCFi: Bitcoin-Native và BTC-Based DeFi

Trên thực tế, BTCFi phát triển theo hai mô hình chính. Mô hình đầu tiên sử dụng BTC như một loại tài sản bên trong các hệ sinh thái DeFi sẵn có. Bitcoin được đại diện bởi các token như WBTC, cbBTC, LBTC và tBTC, có thể dùng làm tài sản thế chấp, thêm vào các pool thanh khoản hoặc triển khai trong các chiến lược sinh lời trên Ethereum và các mạng lưới hợp đồng thông minh khác. Đây hiện là mảng phát triển mạnh mẽ và quy mô hơn của Bitcoin DeFi.

Mô hình thứ hai tập trung vào cơ sở hạ tầng được kết nối trực tiếp với Bitcoin. Các giải pháp native sử dụng trực tiếp giao dịch Bitcoin, UTXO, Bitcoin Script hoặc bảo mật được bảo chứng bởi BTC để thanh toán, phát hành tài sản và staking. Ordinals và Runes hoạt động ngay trên lớp cơ sở của Bitcoin, trong khi Stacks, Rootstock, Core và Babylon thực thi các tác vụ tính toán nâng cao thông qua các mạng lưới liên kết với Bitcoin.

Sự khác biệt này đã xuất hiện rõ nét từ tháng 2 năm 2022, khi DeFi trên Ethereum nắm giữ lượng BTC nhiều gấp khoảng 10 lần so với chính DeFi trên Bitcoin. Đến tháng 7 năm 2026, khoảng cách TVL tổng thể vẫn tương tự: DeFi Ethereum đạt 49,3 tỷ USD, so với khoảng 4,3 tỷ USD của danh mục Bitcoin.

Ethereum cũng nắm giữ 8,36 tỷ USD WBTC và 4,01 tỷ USD cbBTC, tương đương 12,4 tỷ USD cộng gộp. Những con số này thể hiện giá trị của lượng BTC được token hóa trên Ethereum thay vì số tiền gửi vào từng giao thức DeFi riêng lẻ. Tuy nhiên, điều này chứng minh rằng phần lớn thanh khoản Bitcoin có thể lập trình được hiện vẫn nằm trong hệ sinh thái EVM thay vì cơ sở hạ tầng native của Bitcoin.

Như đã đề cập ở trên, TVL của hệ sinh thái BTCFi đạt khoảng 4,3 tỷ USD. Nguồn vốn này được phân bổ cụ thể như sau:

• Giao thức Babylon chiếm khoảng 3,37 tỷ USD;
• Lombard chiếm 608 triệu USD;
• tBTC chiếm 329 triệu USD;
• Lightning Network chiếm 293 triệu USD;
• Bedrock uniBTC chiếm 113 triệu USD.

Bảng xếp hạng này còn có sự góp mặt của b14g, THORChain, Solv Protocol, Templar Protocol, Zeus Network, Yala và nhiều dự án khác.

Top 10 giao thức Bitcoin DeFi theo TVL. Nguồn: defillama.com

Các dự án BitcoinFi có thể được phân loại theo chức năng cốt lõi. Stacks, Rootstock, Core và BOB cung cấp môi trường thực thi cho các ứng dụng và hợp đồng thông minh. Babylon và b14g tận dụng BTC để bảo mật cho các mạng lưới bên ngoài. Lombard, tBTC, Bedrock và Solv phát hành các phiên bản đại diện khác nhau của Bitcoin. THORChain, Sovryn, ALEX, Templar và Yala đảm nhiệm các mảng giao dịch, cho vay và phát hành các tài sản được bảo chứng bằng BTC.

BTC-Based DeFi (DeFi dựa trên BTC)

BTC-based DeFi bao gồm các giao thức sử dụng Bitcoin như một tài sản tài chính mà không cần phụ thuộc vào blockchain của nó để thực thi tính toán. BTC thường được khóa tại một đơn vị lưu ký hoặc thông qua cầu nối, sau đó được phát hành trên Ethereum hoặc mạng lưới khác dưới dạng tài sản token hóa như WBTC, cbBTC hoặc tBTC.

Bitcoin được token hóa có thể đóng vai trò làm tài sản thế chấp trên Aave và Morpho, cung cấp thanh khoản trên Curve hoặc tham gia vào các chiến lược sinh lời. Mô hình này hiện vẫn là phân khúc phát triển và hoàn thiện nhất của BTCFi.

Vay và cho vay trong Bitcoin DeFi

Hoạt động cho vay trong Bitcoin DeFi cho phép người dùng vay vốn bằng cách thế chấp BTC mà không cần phải bán tài sản cơ sở. Người đi vay khóa Bitcoin làm tài sản bảo đảm và nhận lại stablecoin. Những người dùng khác có thể cung cấp tài sản vào các pool cho vay để kiếm lãi suất do người đi vay trả.

Đọc thêm: Vay thế chấp bằng Bitcoin: Làm thế nào để vay bằng Bitcoin?

Số tiền vay tối đa phụ thuộc vào tỷ lệ khoản vay trên giá trị tài sản thế chấp (Loan-to-Value - LTV): tức tỷ lệ giữa khoản nợ so với giá trị tài sản thế chấp. Với mức LTV 50%, người dùng có 100.000 USD giá trị BTC có thể vay tối đa 50.000 USD. Nếu giá Bitcoin giảm, tỷ lệ LTV sẽ tăng lên, buộc người vay phải nạp thêm tài sản thế chấp hoặc trả bớt một phần nợ. Nếu không, hợp đồng thông minh sẽ tự động kích hoạt thanh lý để bán một phần lượng BTC đang khóa nhằm thu hồi vốn.

Cơ chế hoạt động của LTV. Nguồn: coinlaunch.space

Các giao thức áp dụng nhiều mô hình hoạt động khác nhau, đóng vai trò là nền tảng cho vay trực tiếp hoặc là nền tảng tổng hợp lợi tức. Nằm trong số các nền tảng cho vay Bitcoin tốt nhất có thể kể đến Nexo, Sats Terminal, Ledn, Lava và Debifi.

Lợi tức Bitcoin: Làm thế nào để kiếm lợi tức từ Bitcoin

Lợi tức Bitcoin (Bitcoin yield) là thu nhập mà chủ sở hữu tài sản tạo ra trong khi vẫn tiếp tục nắm giữ BTC. Trong bối cảnh của BTCFi, điều này thường đề cập đến các khoản lợi nhuận tăng thêm bên cạnh việc tăng giá vốn của Bitcoin: lãi suất cho vay, phí giao dịch, phần thưởng bảo mật mạng lưới hoặc thu nhập từ các chiến lược tự động.

Một cách để kiếm lợi tức từ Bitcoin là gửi BTC hoặc phiên bản token hóa của nó vào một giao thức cho vay. Người đi vay sẽ trả lãi cho việc sử dụng vốn, và người cung cấp thanh khoản sẽ nhận được một phần từ khoản lãi này. Trên các sàn DEX, lợi tức được tạo ra từ phí hoán đổi: người dùng nạp tài sản vào pool giao dịch và nhận được tỷ lệ chia sẻ từ khoản phí thu được. Mức lợi nhuận này phụ thuộc vào nhu cầu vay vốn và khối lượng giao dịch thực tế.

Một lựa chọn khác để nhận lợi tức từ Bitcoin là sử dụng các phiên bản BTC tích lũy lợi tức. Chẳng hạn, khi gửi Bitcoin vào Lombard, người dùng sẽ nhận được LBTC. Lượng BTC cơ sở sẽ được stake thông qua Babylon để bảo mật cho các mạng lưới khác, và phần thưởng nhận được sẽ được quy đổi ngược lại thành BTC. Bản thân số dư LBTC trong ví không tăng lên; thay vào đó, tỷ giá quy đổi để đổi token này lấy lại Bitcoin sẽ tăng dần theo thời gian.

Người dùng cũng có thể triển khai LBTC trên Aave, Morpho, Spark, Curve và các giao thức DeFi khác để gia tăng thêm lợi tức từ BTC.

Bitcoin-Native BTCFi (BTCFi gốc Bitcoin)

Bitcoin-native BTCFi quy tụ các mạng lưới và giao thức sử dụng trực tiếp blockchain Bitcoin hoặc BTC gốc như một phần cơ sở hạ tầng của họ. Danh mục này bao gồm các mạng Layer 2, sidechain, cầu nối và các cơ chế staking Bitcoin.

Stacks, Rootstock và BOB cung cấp môi trường thực thi cho các hợp đồng thông minh và ứng dụng. Babylon và Core sử dụng lượng BTC bị khóa để hỗ trợ bảo mật cho các mạng lưới khác. Phần lớn hoạt động có thể diễn ra bên ngoài lớp cơ sở nhưng vẫn giữ mối liên kết chặt chẽ với Bitcoin thông qua việc lưu ký tài sản, thanh toán hoặc tính xác thực cuối cùng của giao dịch.

Liệu có thể triển khai DeFi trên Bitcoin không?

Câu trả lời ngắn gọn cho câu hỏi liệu có thể triển khai DeFi trên Bitcoin hay không là: hoàn toàn có thể.

Trong lịch sử, tài chính phi tập trung chủ yếu phát triển trên Ethereum và các nền tảng hợp đồng thông minh khác. Bản thân Bitcoin không có hợp đồng thông minh hoàn chỉnh, nhưng nó sở hữu một ngôn ngữ lập trình tích hợp sẵn gọi là Bitcoin Script. Ngôn ngữ này quy định các điều kiện để chi tiêu BTC, chẳng hạn như yêu cầu đa chữ ký hoặc khóa thời gian tài sản cho đến một ngày nhất định. Tuy nhiên, khả năng của nó vẫn còn rất hạn chế khi hỗ trợ các ứng dụng tài chính phức tạp.

Bitcoin DeFi chỉ thực sự bứt phá khi xuất hiện các mạng tính toán độc lập được xây dựng xung quanh blockchain cốt lõi:

• Năm 2018, Rootstock khởi chạy mainnet;
• Năm 2021, Stacks 2.0 và bản nâng cấp Taproot chính thức đi vào hoạt động;
• Năm 2023, nhà phát triển Robin Linus giới thiệu khái niệm BitVM nhằm xác thực các phép tính phức tạp ngay trên lớp cơ sở.

Ngày nay, DeFi trên Bitcoin đang phát triển mạnh mẽ thông qua các mạng lưới như Rootstock, Stacks, Babylon, Core và BOB. Để đạt được điều này, các dự án đã tận dụng sidechain, mạng L2, cầu nối, các phiên bản token hóa của BTC, Taproot và BitVM. Các công nghệ này hiện đã vận hành trơn tru trên các giao thức cho vay, sàn DEX, công cụ sinh lời và các giải pháp staking BTC.

Chúng ta sẽ đi sâu hơn vào các dự án trọng điểm và giải pháp kỹ thuật vận hành BTCFi ngay dưới đây.

Cơ chế hoạt động của Bitcoin DeFi: Các giải pháp công nghệ cốt lõi

Blockchain Bitcoin đảm nhiệm vai trò lưu ký BTC và thanh toán giao dịch. Các hoạt động phức tạp hơn như hoán đổi token, cho vay hay tính toán lợi tức thường được thực thi trên các giao thức và mạng lưới độc lập được kết nối với Bitcoin. Về mặt kỹ thuật, người ta có thể tóm gọn cơ chế hoạt động của Bitcoin DeFi chỉ trong một câu như vậy.

Mọi số dư BTC đều được lưu trữ dưới dạng Đầu ra Giao dịch Chưa Chi tiêu (UTXO). Người dùng có thể gắn các điều kiện chi tiêu cụ thể vào các đầu ra này, quy định rõ ai có quyền chuyển tiền, cần bao nhiêu chữ ký và khi nào tiền được mở khóa. Ngôn ngữ Bitcoin Script gốc sẽ xác định các thông số này. Chẳng hạn, Babylon khóa BTC thông qua một giao dịch on-chain đặc biệt và tận dụng các tài sản đó để bảo mật cho các mạng lưới khác.

Tuy nhiên, hoạt động cho vay và giao dịch đòi hỏi các hợp đồng thông minh có độ linh hoạt cao. Để hỗ trợ điều này, người dùng sẽ khóa BTC của họ trong một cầu nối xuyên chuỗi và nhận lại một tài sản neo giá trên mạng lưới thay thế. Đây chính là cách sBTC hoạt động trên Stacks, nơi mỗi sBTC đều được bảo chứng 1:1 bởi BTC gốc. Sau khi được đúc, người dùng có thể triển khai tài sản này trên các sàn DEX, giao thức cho vay và các ứng dụng phi tập trung khác. Khi muốn đổi ngược lại, giao thức sẽ đốt sBTC và mở khóa BTC ban đầu trên lớp cơ sở.

Sơ đồ đơn giản hóa quy trình hoạt động của Stacks trong Bitcoin DeFi. Nguồn: x.com

Bên cạnh đó, Bitcoin DeFi còn tận dụng các mạng L2, sidechain, cầu nối và các phiên bản token hóa của BTC. Chẳng hạn, Rootstock hỗ trợ hợp đồng thông minh EVM và kết nối mạng lưới của mình với Bitcoin thông qua cơ chế PowPeg.

Lớp tài sản: Các tiêu chuẩn token Bitcoin và Token trên mạng lưới Bitcoin

Lớp tài sản bao gồm toàn bộ các tài sản được sử dụng trong BTCFi. Điều này bao gồm BTC gốc, các token trên Bitcoin, các phiên bản đại diện token hóa của Bitcoin trên những mạng lưới khác, cùng các stablecoin được bảo chứng bởi BTC hoặc được phát hành trong hệ sinh thái Bitcoin.

Ban đầu, Bitcoin không có một tiêu chuẩn token chuyên biệt tương đương với chuẩn ERC-20 trên Ethereum. Do đó, các nhà phát triển đã xây dựng các giải pháp thay thế ngay trên mạng lưới. Trong một số trường hợp, dữ liệu token được khắc trực tiếp vào các giao dịch Bitcoin. Trong những trường hợp khác, BTC được khóa lại trong khi một tài sản liên kết được phát hành trên một mạng thứ cấp (như Ethereum) để sử dụng trong các ứng dụng DeFi.

Ordinals. Hệ thống đánh số này gán một danh tính duy nhất cho từng đơn vị satoshi riêng lẻ. Người dùng có thể đính kèm hình ảnh, văn bản, mã code hoặc tệp khác vào một satoshi cụ thể. Bản ghi dữ liệu này được gọi là inscription (bản khắc). Nó nằm trực tiếp trên blockchain Bitcoin mà không cần thêm bất kỳ token bổ sung hay sidechain nào.

BRC-20. Một nhà phát triển ẩn danh có tên Domo đã giới thiệu tiêu chuẩn thử nghiệm này vào tháng 3 năm 2023. BRC-20 sử dụng các bản khắc Ordinals theo định dạng JSON để cho phép người dùng triển khai, đúc và chuyển nhượng tài sản. Điểm đáng chú ý là các token BRC-20 không dựa vào hợp đồng thông minh; thay vào đó, các công cụ lập chỉ mục (indexer) bên ngoài sẽ theo dõi và tính toán số dư của chúng.

Top 7 token BRC-20 lớn nhất theo vốn hóa thị trường. Nguồn: coingecko.com

Runes. Giao thức này cho phép phát hành và chuyển nhượng các tài sản có thể thay thế thông qua mô hình UTXO tiêu chuẩn trên Bitcoin. Dữ liệu hoạt động liên quan đến việc đúc và chuyển nhượng được ghi vào giao dịch bằng cách sử dụng lệnh OP_RETURN. Mỗi token Rune đều hoàn toàn giống nhau, trong khi một bản khắc Ordinals lại đại diện cho một đối tượng riêng biệt.

BTC được token hóa. Đây là các tài sản được bảo chứng bởi Bitcoin theo tỷ lệ 1:1 hoặc theo mô hình tương tự. sBTC được phát hành trên Stacks, LBTC trên Lombard và tBTC trên Threshold Network. Các phiên bản BTC này có thể được sử dụng trong các giao thức cho vay, trên các sàn DEX và làm tài sản thế chấp.

Stablecoin. Mọi stablecoin Bitcoin đều là tài sản được neo giá theo tiền pháp định, tương tự như USDT hoặc USDC, nhưng độ ổn định của nó được bảo chứng một phần bằng Bitcoin. Phần lớn tài sản thế chấp vẫn có thể được giữ bằng tiền pháp định, trong khi BTC được tận dụng để tạo ra lợi nhuận bổ sung từ sự tăng giá vốn. Ví dụ: USDCx hoạt động trên Stacks thông qua hạ tầng Circle xReserve, trong khi USDa của Avalon được đúc dựa trên tài sản thế chấp bằng Bitcoin, bao gồm BTC và FBTC. 

Lớp thực thi: Các nền tảng Bitcoin DeFi

Lớp thực thi bao gồm các mạng lưới và giao thức nơi diễn ra các hoạt động DeFi. Blockchain Bitcoin chịu trách nhiệm xác nhận các giao dịch BTC, nhưng khả năng native của nó không đủ để vận hành các ứng dụng. Do đó, các nền tảng Bitcoin DeFi chuyển giao các tác vụ tính toán sang một mạng lưới độc lập được kết nối với Bitcoin.

Top các nền tảng Bitcoin DeFi theo TVL. Nguồn: coinlaunch.space

Cầu nối Bitcoin thường được sử dụng để luân chuyển thanh khoản. Người dùng khóa BTC trên mạng lưới Bitcoin và nhận lại tài sản neo giá trên mạng lưới khác. Ví dụ: khi nạp BTC qua cầu nối BTC của Stacks, một lượng sBTC tương đương sẽ được đúc ra. Tài sản này sau đó có thể được đưa vào giao thức cho vay, hoán đổi trên sàn DEX... Khi rút tiền, quy trình sẽ diễn ra theo chiều ngược lại.

Rootstock mang lại một môi trường tương thích với EVM, cho phép các nhà phát triển vận hành các hợp đồng và ứng dụng vốn được xây dựng cho Ethereum. Tài sản gốc của mạng lưới là rBTC, được neo giá với BTC thông qua cơ chế PowPeg hai chiều. Rootstock hiện đã có nhiều ứng dụng giao dịch và cho vay thế chấp bằng Bitcoin.

Core hỗ trợ các hợp đồng thông minh EVM và cơ chế riêng biệt cho hình thức tự lưu ký trong staking Bitcoin. Người dùng khóa BTC thông qua một giao dịch Bitcoin, chọn một validator trên Core và nhận phần thưởng bằng token CORE. Trong chế độ Dual Staking, họ có thể stake đồng thời BTC và CORE, với mức lợi tức phụ thuộc vào tỷ lệ giữa hai tài sản này.

BOB (Build on Bitcoin) được định vị là mạng Layer 2 lai, kết hợp giữa môi trường EVM với cơ sở hạ tầng của Bitcoin. BOB Gateway được sử dụng cho các hoạt động xuyên chuỗi với BTC, và kiến trúc của dự án tích hợp một cầu nối Bitcoin dựa trên BitVM.

Lớp ứng dụng: Các giao thức và ứng dụng Bitcoin DeFi

Lớp ứng dụng bao gồm các sản phẩm hướng tới người dùng cuối: sàn DEX, dịch vụ cho vay, pool thanh khoản, stablecoin và các ứng dụng yield farming. Chúng vận hành trên các mạng lưới thuộc lớp thực thi và tận dụng các hợp đồng thông minh tại đó.

Bitcoin native DeFi thường dùng để chỉ các ứng dụng đặt BTC làm tài sản trung tâm cốt lõi.

Staking Bitcoin: Phần thưởng và Bảo mật Kinh tế

Bitcoin có cơ chế staking không? Câu trả lời là không. Bitcoin sử dụng cơ chế Proof of Work, nghĩa là các thợ đào tạo ra khối và bảo vệ mạng lưới. Trong bối cảnh BTCFi, staking Bitcoin đề cập đến việc khóa BTC trên blockchain Bitcoin để mạng lưới khác có thể tận dụng giá trị của nó làm lớp bảo mật kinh tế.

Lượng BTC không hề bị chuyển giao cho validator, không bị bọc hay chuyển qua cầu nối. Thay vào đó, người nắm giữ tạo một giao dịch Bitcoin có khóa thời gian và chọn một nhà vận hành (operator). Mạng lưới liên kết sẽ phát hiện giao dịch này và tính lượng BTC bị khóa khi phân bổ quyền bảo mật cho operator đó. Operator sẽ tham gia vào quá trình xác thực nhưng không thể chi tiêu số Bitcoin của người dùng.

Core là một blockchain Layer 1 kết hợp ba nguồn lực bảo mật: ủy quyền token CORE, lượng BTC bị khóa và hàm băm khai thác Bitcoin được ủy quyền. Người nắm giữ BTC sẽ khóa coin trên mạng Bitcoin và ủy quyền cho một validator của Core. Các nút chuyển tiếp sẽ phát hiện giao dịch này và ghi nhận số lượng ủy quyền trên Core, từ đó tác động đến việc lựa chọn validator.

Các validator được chọn sẽ sản xuất các khối trên Core và nhận token CORE mới được phát hành cùng phí giao dịch. Mỗi validator giữ lại một phần hoa hồng và phân phối phần thưởng còn lại cho những người ủy quyền. Nhờ đó, người nắm giữ BTC có thể kiếm được phần thưởng bằng CORE trong khi Bitcoin của họ vẫn được khóa an toàn trên blockchain gốc.

Cơ chế hoạt động của Bitcoin staking trên Core. Nguồn: coredao.org

Babylon Genesis là một blockchain PoS Layer 1 và là lớp điều phối cho giao thức staking Bitcoin của Babylon. Các validator BABY sẽ tạo khối, trong khi những người nắm giữ BTC khóa Bitcoin và ủy quyền cho các nhà cung cấp tính xác thực cuối cùng (finality provider). Các nhà cung cấp này sử dụng sức mạnh bảo mật được ủy quyền để xác nhận khối. Nếu một provider vi phạm các quy tắc của giao thức, một phần BTC liên quan có thể bị phạt cắt giảm (slash).

Các chuỗi và ứng dụng khác có thể tích hợp với Babylon dưới dạng Bitcoin Supercharged Networks (BSN). Điều này cho phép họ sử dụng khả năng bảo mật được bảo chứng bởi lượng BTC đã stake thay vì phải tự xây dựng một hệ thống staking Bitcoin riêng hoặc phụ thuộc quá nhiều vào việc phát hành lạm phát token của chính mình. Mô hình multi-staking của Babylon cũng được thiết kế để một lượng BTC có thể đồng thời bảo mật cho nhiều mạng lưới liên kết.

Các BSN sẽ gửi token gốc của họ hoặc một tài sản được chọn khác về Babylon Genesis làm phần thưởng staking. Babylon trích một khoản phí giao thức nhỏ và chuyển số token còn lại cho những người stake BTC. Khoản phí này chính là nguồn doanh thu của giao thức từ việc cung cấp cơ sở hạ tầng bảo mật. Ngay trên Babylon Genesis, những người stake BTC và BABY sẽ nhận phần thưởng BABY từ lượng token phát hành hàng năm, trong khi các finality provider giữ lại một khoản phí hoa hồng.

Bản thân mạng lưới Bitcoin không chi trả phần thưởng staking. Nguồn gốc phần thưởng hoàn toàn phụ thuộc vào mạng lưới liên kết:

• Core phân phối token CORE mới phát hành và phí giao dịch.
• Babylon Genesis phân phối token BABY từ đợt phát hành hàng năm.
• Các BSN khác phân phối token riêng của họ hoặc một tài sản thưởng được chỉ định.

Lợi tức staking Bitcoin phụ thuộc vào quy tắc trả thưởng của từng mạng lưới, tổng lượng BTC bị khóa, hiệu suất hoạt động của operator và tỷ lệ hoa hồng. Số dư BTC của người dùng sẽ không tự tăng lên. Phần thưởng được chi trả riêng biệt bằng CORE, BABY hoặc token được cung cấp bởi các mạng lưới được bảo mật khác.

Các tiêu chuẩn token và giao thức trên Bitcoin

BTCFi không chỉ giới hạn ở các ứng dụng tài chính. Các tiêu chuẩn và giao thức chuyên dụng cho phép phát hành token, lưu trữ dữ liệu và thực thi giao dịch trực tiếp thông qua cơ sở hạ tầng của Bitcoin.

Ordinals ghi dữ liệu lên từng satoshi, BRC-20 và Runes hỗ trợ phát hành token có thể thay thế, còn Light Pools giới thiệu mô hình giao dịch dựa trên các báo giá đã ký và giao dịch Bitcoin. Mỗi cơ chế tận dụng năng lực mạng lưới và dữ liệu giao dịch của Bitcoin theo các cách khác nhau.

Bitcoin Ordinals là gì và BRC-20 là gì?

Sự quan tâm đến việc mở rộng chức năng của Bitcoin đã bùng nổ sau các đợt nâng cấp SegWit và Taproot, giúp tăng dung lượng dữ liệu giao dịch và đơn giản hóa các kịch bản lập trình phức tạp. Trong bối cảnh đó, các nhà phát triển bắt đầu tìm kiếm giải pháp lưu trữ dữ liệu tùy ý, chẳng hạn như hình ảnh, trực tiếp trên blockchain.

Nỗ lực này đã dẫn đến sự ra đời của Ordinals – phương pháp cho phép đính kèm dữ liệu vào đơn vị nhỏ nhất của BTC là satoshi.

Ordinals cho phép tạo ra các đối tượng kỹ thuật số trực tiếp trên Bitcoin mà không làm thay đổi giao thức nền tảng của nó. Dữ liệu được đưa vào bên trong một giao dịch, và satoshi tương ứng sẽ trở thành vật mang chứa nội dung đó. Cách tiếp cận này đã tạo điều kiện phát hành các tệp hình ảnh, văn bản và các tạo tác kỹ thuật số khác, thúc đẩy hoạt động mạng lưới và phí giao dịch tăng vọt.

Tuy nhiên, tính đến tháng 8 năm 2026, hầu như không còn các bản khắc Ordinals mới nào được tạo ra.

Thống kê Ordinals: số lượng bản khắc mới hàng ngày trên satoshi. Nguồn: dune.com

Được xây dựng dựa trên Ordinals, BRC-20 đã vươn lên thành một trong những tiêu chuẩn token Bitcoin phổ biến nhất. Tiêu chuẩn này sử dụng cùng các bản khắc on-chain nhưng bổ sung định dạng dữ liệu JSON có cấu trúc để xác định các thông số token: ký hiệu, tổng cung, giới hạn đúc trên mỗi giao dịch và loại hành động. Về cơ bản, có ba thao tác cốt lõi: triển khai, đúc và chuyển nhượng. Mỗi thao tác được ghi lại dưới dạng một bản khắc riêng biệt gắn liền với các satoshi cụ thể.

Điểm mấu chốt là BRC-20 không dựa vào hợp đồng thông minh. Mạng lưới Bitcoin cơ sở chỉ xử lý dữ liệu bản khắc thô, trong khi các công cụ indexer bên ngoài (như các dịch vụ chuyên dụng và ví tiền mã hóa) chịu trách nhiệm tính toán và theo dõi số dư token tổng thể.

Hiện nay, danh sách token BRC-20 bao gồm hàng nghìn tài sản hoạt động cùng với vô số bản khắc Ordinals. Ordinals thường xuất hiện dưới dạng tác phẩm nghệ thuật kỹ thuật số và vật phẩm sưu tầm tương tự như NFT trên Ethereum, với NodeMonkes và Bitcoin Puppets nằm trong số những bộ sưu tập lớn nhất. Và tương tự như các NFT trên Ethereum, một khi sự quan tâm đầu cơ đối với Ordinals hạ nhiệt, hoạt động tại đây đã giảm về gần như bằng không.

Bitcoin Runes là gì?

Sự xuất hiện của Runes là lời giải cho những hạn chế của BRC-20. Tiêu chuẩn BRC-20 phụ thuộc vào các bản khắc và các indexer bên ngoài, khiến nó tiêu tốn nhiều tài nguyên của mạng lưới và dễ gặp lỗi giải mã dữ liệu. Runes giải quyết các vấn đề này theo hướng khác: giao thức tận dụng mô hình giao dịch UTXO gốc của Bitcoin và ghi dữ liệu vận hành vào trường OP_RETURN mà không làm quá tải phần dữ liệu nhân chứng của giao dịch.

Cách tiếp cận này nhúng trực tiếp các hoạt động token vào cấu trúc giao dịch, giúp giao thức không bị phụ thuộc vào các trình biên dịch dữ liệu ngoài chuỗi phức tạp.

Cơ chế của Runes: mọi thao tác từ đúc, phân phối cho đến chuyển token đều được phản ánh trong một UTXO riêng biệt. Số dư được xác định bởi trạng thái của tập hợp đầu ra thay vì một bản khắc JSON. Điều này giúp mô hình đồng nhất hơn với kiến trúc của Bitcoin và giảm thiểu rủi ro mất đồng bộ dữ liệu. Việc vận hành qua OP_RETURN giúp tối thiểu hóa lượng dữ liệu lưu trữ on-chain, từ đó cải thiện khả năng mở rộng và giảm tải dung lượng khối so với BRC-20.

BRC-20 và Runes: Bảng so sánh

Bitcoin Light Pools

Khi số lượng token BRC-20 và Runes bùng nổ, nhu cầu về các công cụ giao dịch phi tập trung trong hệ sinh thái Bitcoin cũng tăng mạnh theo. Tuy nhiên, việc thiếu vắng các hợp đồng thông minh native khiến việc triển khai các sàn AMM trực tiếp trên Bitcoin về mặt kỹ thuật là điều bất khả thi.

Bitcoin Light Pools ra đời như một giải pháp tháo gỡ thách thức này. Khái niệm này được nhà phát triển Bitcoin Casey Rodarmor giới thiệu vào tháng 4 năm 2024.

Light Pools: A simple solution for decentralized trading of Bitcoin-native assets. Mempool-sniping resistant, price and cost effective.

I'm not going to build this one, unlike runes where I was like, eh, who knows. I hope someone else does! 🧵https://t.co/euLTnYIckk

— Casey (@rodarmor) 13 tháng 4, 2024

Bitcoin Light Pools đại diện cho một ý tưởng giao dịch tài sản trong mạng lưới Bitcoin mà không cần dùng đến hợp đồng thông minh hay các sàn giao dịch tập trung. Thay vì sử dụng sổ lệnh truyền thống hay các pool AMM, những người tham gia sẽ trao đổi các thông điệp được ký trước chứa báo giá cho các tài sản giao dịch.

Trong Bitcoin Light Pools, không có các pool thanh khoản, không có hợp đồng thông minh và không ai phải khóa tiền trên nền tảng của bên thứ ba. Thay vào đó, các báo giá sẽ được lưu hành trong mạng lưới, đóng vai trò như những thông điệp từ các nhà tạo lập thị trường đề xuất mua hoặc bán một tài sản với một lượng BTC cụ thể.

Mỗi báo giá chứa một chữ ký số xác nhận rằng nhà tạo lập thị trường thực sự kiểm soát các UTXO (Đầu ra giao dịch chưa chi tiêu) đã nêu. Điều này đạt được thông qua BIP-322 – tiêu chuẩn cho phép chủ sở hữu UTXO ký các thông điệp tùy ý mà không cần chi tiêu các đầu ra đó. Chữ ký này đóng vai trò như bằng chứng xác thực quyền sở hữu tài sản.

Khi một taker (người mua) tìm thấy báo giá phù hợp, họ sẽ tạo và ký một giao dịch PSBT (Giao dịch Bitcoin được ký một phần). Giao dịch phác thảo này nêu rõ các đầu vào, đầu ra và các điều khoản trao đổi.

Giao dịch PSBT này chưa thể phát sóng ngay lên mạng lưới. Nó phải được hoàn thiện bởi người tham gia thứ hai – người đã đưa ra báo giá ban đầu. Chỉ khi đó, giao dịch mới trở nên hoàn chỉnh và sẵn sàng được gửi lên blockchain.

Hiện nay, Light Pools vẫn chưa phải là một giao thức giao dịch được áp dụng rộng rãi. Runes, BRC-20 và Ordinals hiện vẫn được giao dịch chủ yếu thông qua các chợ giao dịch sử dụng sổ lệnh off-chain và thanh toán on-chain trên Bitcoin.

Lời kết

BTCFi mang lại cho Bitcoin nhiều trường hợp sử dụng hơn là chỉ mua và nắm giữ. BTC có thể đóng vai trò làm tài sản thế chấp, tạo lợi tức, cung cấp thanh khoản hoặc tham gia bảo mật cho các mạng lưới bên ngoài. Tuy nhiên, phần lớn các hoạt động phức tạp vẫn diễn ra bên ngoài lớp cơ sở của Bitcoin thông qua các mạng lưới liên kết, cầu nối và các phiên bản token hóa của BTC.

Hệ sinh thái này hiện vẫn còn phân mảnh. Phân khúc phát triển mạnh hơn là việc sử dụng BTC token hóa trên Ethereum và các mạng lưới EVM khác, bao gồm các giao thức cho vay và thanh khoản như Aave, Morpho và Curve. Trong khi đó, cơ sở hạ tầng native của Bitcoin vẫn chưa tạo được nhu cầu ổn định và bền vững. Sự kiện Botanix đóng cửa vào năm 2026 đã cho thấy rằng việc cố gắng xây dựng thêm tiện ích xoay quanh mạng lưới Bitcoin không đồng nghĩa với việc tự động tạo ra hoạt động người dùng bền vững.

Các giao thức khác nhau tạo ra lợi nhuận thông qua lãi vay của người dùng, phí giao dịch hoặc phần thưởng từ các mạng lưới bên ngoài. Bất chấp những trường hợp sử dụng mới nổi này, Bitcoin vẫn chủ yếu được sử dụng như một phương tiện lưu trữ giá trị, trong khi BTCFi vẫn là một hệ sinh thái nhỏ hơn và chưa thực sự đồng nhất xoay quanh nó.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Bitcoin Ordinals là gì?

Bitcoin Ordinals là một hệ thống đánh số satoshi cho phép đính kèm hình ảnh, văn bản và các dữ liệu khác vào từng đơn vị nhỏ nhất của Bitcoin. Các bản ghi này được gọi là inscription (bản khắc), và thông tin được lưu trữ trực tiếp bên trong các giao dịch Bitcoin. Ordinals đã trở thành nền tảng cho các vật phẩm sưu tầm kỹ thuật số và tiêu chuẩn BRC-20.

Làm thế nào để kiếm lợi tức từ Bitcoin?

Bạn có thể kiếm lợi tức từ Bitcoin thông qua các giao thức cho vay, pool thanh khoản, các phiên bản BTC tích lũy lợi tức và Bitcoin staking. Nguồn chi trả lợi nhuận phụ thuộc vào từng sản phẩm cụ thể: lãi suất từ người vay, phí giao dịch hoặc phần thưởng từ một mạng lưới độc lập. Trước khi gửi BTC, người dùng cần xác minh rõ nơi lưu ký tiền của mình, loại tài sản nào được dùng để trả thưởng, và liệu tài sản có nguy cơ bị thanh lý hay gặp rủi ro từ cầu nối hay không.

BRC-20 là gì?

BRC-20 là một tiêu chuẩn token có thể thay thế thử nghiệm trên mạng lưới Bitcoin do Domo giới thiệu vào tháng 3 năm 2023. Nó sử dụng các bản khắc Ordinals chứa dữ liệu định dạng JSON để phát hành, đúc và chuyển nhượng token. Số dư BRC-20 được tính toán bởi các công cụ lập chỉ mục (indexer) bên ngoài, vì bản thân blockchain Bitcoin cơ sở không duy trì một sổ cái riêng cho các token này.

Bitcoin DeFi là gì?

Bitcoin DeFi bao gồm các giao thức và ứng dụng cho phép sử dụng BTC cho các hoạt động cho vay, giao dịch, tạo lợi tức và các hoạt động tài chính khác. Các logic phức tạp thường được thực thi trên các mạng Layer 2, sidechain hoặc các blockchain độc lập liên kết với Bitcoin. Hệ sinh thái này cũng bao gồm các cầu nối và phiên bản token hóa của BTC nhằm mở khóa quyền truy cập vào các hợp đồng thông minh.

Bitcoin staking là gì?

Bitcoin staking là hoạt động khóa BTC để tham gia vào hệ thống bảo mật của một mạng lưới độc lập, chẳng hạn như Core hoặc Babylon Genesis. Các đồng coin vẫn nằm trên blockchain Bitcoin và không bị chuyển giao cho nhà vận hành (operator), nhưng mạng lưới khác sẽ tính toán chúng vào mô hình lựa chọn validator hoặc xác nhận khối. Phần thưởng được chi trả bởi chính mạng lưới độc lập này bằng token gốc của nó, vì bản thân Bitcoin hoạt động trên cơ chế Proof of Work và không tự tạo ra lợi tức staking.